Zmarli

Strzembosz Tomasz (1930–2004)

 

Tomasz Strzembosz

1930–2004

Urodził się 11 września 1930 r. w Warszawie. Tu ukończył szkołę powszechną oraz już na tajnych kompletach pierwszy rok nauki w Gimnazjum i Liceum im. św. Stanisława Kostki. W latach 1946–1949 uczęszczał do samorządowego Ogólnokształcącego Gimnazjum i Liceum w Falenicy, gdzie uzyskał maturę o kierunku przyrodniczym. Od 1949 r. studiował na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Jagiellońskiego. Na trzeci rok studiów przeniósł się na Uniwersytet Warszawski, co łączyło się ze specjalizacją archiwalną i coraz bardziej interesującą Go pracą badawczą. Ze względu na opinię ZMP nie został przyjęty na trwające rok i kończące się egzaminem magisterskim tzw. studium naukowe.

W 1952 r. rozpoczął pracę zawodową na stanowisku młodszego asystenta w Archiwum m.st. Warszawy i Województwa Warszawskiego. Po paru miesiącach przeniesiono Go służbowo do Archiwum Głównego Akt Dawnych do pracy przy porządkowaniu akt dziewiętnastowiecznych. Po wystąpieniu z ZMP usunięto Go z pracy i przez trzy miesiące 1953 r. pracował w Archiwum jako robotnik przy przeprowadzce. W 1954 r. przyjęty został do pracy w Muzeum Historycznym m.st. Warszawy w charakterze asystenta oświatowo-naukowego. W 1955 r. podjął zaoczne studia historyczne ukończone egzaminem magisterskim w 1959 r. Jego praca magisterska Tumult Warszawski 1525 roku została w tym samym roku ogłoszona drukiem.

Od 1958 r. zajmował się porządkowaniem zbioru akt Głównej Kwatery Szarych Szeregów zgromadzonych w Instytucie Historii PAN. Zaowocowało to wieloma publikacjami (m.in. ważnym materiałem Szare Szeregi a Armia Krajowa w świetle dokumentów ogłoszonym na łamach „Najnowszych Dziejów Polski” w 1961 r.), co w efekcie spowodowało zatrudnienie Go w 1966 r. w IH PAN w Zakładzie Dziejów Polski w II wojnie światowej.

Zainteresowania II wojną oraz kontakt z materiałami, a także ludźmi z kręgu Szarych Szeregów (w 1958 r. wziął ślub z Marylą Dawidowską, siostrą „Alka”) sprawiły, że problematyka ta stała Mu się bardzo bliska. Niepoślednią rolę odgrywało i to, że Tomasz Strzembosz od 1945 r. sam był harcerzem i czuł, czym jest ruch harcerski.

Od 1961 r. rozpoczął pracę nad dokumentowaniem konspiracyjnej walki zbrojnej w Warszawie w latach 1939–1944. Po rozpoczęciu pracy w IH PAN zaczął przygotowywać rozprawę doktorską na ten temat.

W 1972 r. na Uniwersytecie Warszawskim Tomasz Strzembosz obronił swoją rozprawę doktorską o oddziałach walki bieżącej warszawskich organizacji konspiracyjnych. Promotorem był Stanisław Herbst. Ukazała się jednak dopiero w 1979 r. Także wiele lat czekała na opublikowanie Jego kolejna praca Akcje zbrojne podziemnej Warszawy 1939–1944 (wydana drukiem w 1978 r.).

W 1975 r. kierujący pracownią II wojny światowej Czesław Madajczyk zaproponował dr. Tomaszowi Strzemboszowi odejście od tematyki podziemia i podjęcie badań nad zagadnieniem składu społecznego Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie, jednak bez zapewnienia możliwości badań w Londynie. W sytuacji doskonałego rozeznania prof. Strzembosza w tematyce oraz przygotowania przez Niego fundamentalnych dla problematyki podziemia prac po uzyskaniu habilitacji na Katolickim Uniwersytecie Lubelskim w 1982 r. Tomasz Strzembosz zdecydował się w 1984 r. na odejście z IH PAN.

W 1982 r. Tomasz Strzembosz podjął z własnej inicjatywy nową tematykę badawczą – dzieje ziem wschodnich IIRP pod okupacją radziecką 1939–1941. Owocem zapoczątkowanych wówczas badań były artykuły i książki, które ukazały się już w III RP, w tym: Saga o „Łupaszce” podpułkowniku Jerzym Dąmbrowskim (1889–1941) (Warszawa 1996) oraz wydana na kilka miesięcy przed śmiercią Antysowiecka partyzantka i konspiracja nad Biebrzą X 1939 – VI 1941. Badania Tomasza Strzembosza nad tą tematyką przynosiły wiele wartościowego materiału i weryfikowały dotychczasowy stan wiedzy, ukazując nowe spojrzenie na opór i walkę społeczeństwa polskiego pod okupacją radziecką.

W Tomaszu Strzemboszu cały czas tkwiła myśl napisania syntezy o Polskim Państwie Podziemnym. Dochodzeniem do tego wielowymiarowego spojrzenia były niezwykle istotne wykłady, które w ramach Studium Kultury Chrześcijańskiej prezentował w latach 80., a które ukazały się w drugim obiegu w 1986 r.: Refleksje o Polsce i podziemiu 1939–1945. Dojrzewająca od lat myśl została zrealizowana w 2000 r. w tomie Rzeczpospolita podziemna. Społeczeństwo polskie a państwo podziemne 1939–1945 (Warszawa 2000).

Przełom 1989 r. pozwolił Tomaszowi Strzemboszowi na jawne publikowanie badań. W 1991 r. otrzymał tytuł naukowy profesora. Stanął na czele Pracowni Dziejów Ziem Wschodnich II Rzeczypospolitej w Instytucie Studiów Politycznych PAN, wnosząc swój warsztat i inicjatywę do zespołu badawczego.

Mimo upływu lat silne pozostały związki badawcze Tomasza z problematyką Szarych Szeregów. W 1994 r. opublikował kolejną poświęconą tej tematyce pracę Bohaterowie „Kamieni na szaniec” w świetle dokumentów. Był w 1989 r. współtwórcą Związku Harcerstwa Rzeczypospolitej, pierwszym przewodniczącym, a następnie wieloletnim honorowym przewodniczącym.

W 2002 r. został uhonorowany przez Instytut Pamięci Narodowej Nagrodą im. Grzegorza Jakubowskiego z przyznaniem tytułu Kustosza Pamięci Narodowej.

Prof. dr hab. Tomasz Strzembosz zmarł 16 października 2004 r. w Warszawie po długiej i ciężkiej chorobie.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Marka Neya-Krwawicza, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 112, z. 1, 2005, s. 202–205. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/20701.