Zmarli

Kersten Krystyna (1931–2008)

 

Krystyna Kersten

1931–2008

Urodziła się 25 maja 1931 r. w Poznaniu. Jej ojciec, Edmund Goławski, był prokuratorem Sądu Okręgowego w Gnieźnie. Jesienią 1939 r. dostał się do radzieckiej niewoli, a wiosną następnego roku został zamordowany w Katyniu. To tragiczne wydarzenie miało w Jej życiu wyjątkowe znaczenie. Pamięć o ojcu zamordowanym przez NKWD „przeszkadzała” Jej w czynnym opowiedzeniu się po stronie nowej władzy.

Jak stosunkowo wielu ludzi z tego pokolenia i o podobnym pochodzeniu społecznym, Krystyna Kerstenowa stała się gorącą orędowniczką nowego ładu, angażującą się w działalność w Związku Młodzieży Polskiej. Jednocześnie w latach 1949–1954 studiowała historię na Uniwersytecie Warszawskim. Tam też obroniła napisaną pod kierunkiem Mariana Małowista pracę magisterską pt. „Rynek lokalny Wielunia w XVI w.”

W 1954 r. Tadeusz Manteuffel przyjął Ją do pracy w Instytucie Historii PAN, gdzie pracowała do 2001 r. Musiała jednak „przekwalifikować się” i zamiast historią średniowieczną lub nowożytną, zająć dziejami Polski Ludowej, co w tamtych latach nie było bynajmniej zadaniem łatwym.

Ważnym doświadczeniem w Jej życiu był 1956 r., kiedy to wstąpiła do PZPR. Jak sama o tym wielokrotnie później mówiła wierzyła wówczas w socjalizm i była przekonana o jego wyższości nad systemem kapitalistycznym. Jednak z biegiem lat stopniowo traciła złudzenia. Bardzo ciężko było w Marcu, lecz ostatecznie czara goryczy przepełniła się w sierpniu 1968 r. po inwazji Układu Warszawskiego na Czechosłowację. Wówczas, protestując przeciwko tej akcji, Krystyna Kersten wraz z czterema innymi kolegami z Instytutu Historii PAN: Lucjanem Dobroszyckim, Bronisławem Geremkiem, Tadeuszem Łepkowskim i Krystyną Zienkowską, wystąpiła z partii.

Praca habilitacyjna z 1971 r., Repatriacje ludności polskiej po II wojnie światowej. Studium historyczne, była już w zasadzie wolna od ideologicznych ograniczeń i pewnie dlatego – mimo wielu ingerencji cenzorskich – mogła się ukazać jedynie w ograniczonym nakładzie. Do dziś zresztą w oczach licznych specjalistów studium to pozostaje jedną z niewielu prac z zakresu historii politycznej i społecznej Polski Ludowej oficjalnie wydanych w PRL, które mimo upływu lat zachowało walor naukowy.

W latach 70. Krystyna Kersten coraz częściej angażowała się w działalność opozycyjną: podpisywała wraz z przyjaciółmi listy protestacyjne (6 grudnia 1975 r. była sygnatariuszką wraz z Marią Drzewicką, Bronisławem Geremkiem, Tadeuszem Kowalikiem, Edwardem Lipińskim, Janem Strzeleckim i Krzysztofem Wolickim tzw. listu 7. do delegatów na VII Zjazd PZPR i I sekretarza KC PZPR Edwarda Gierka), w latach 1977–1981 uczestniczyła w wykładach „Latającego Uniwersytetu”, a następnie Towarzystwa Kursów Naukowych, którego jednym z członków założycieli był mąż, Adam Kersten, publikowała w drugim obiegu (m.in. pod pseudonimem „Jan Bujnowski”). Nic więc dziwnego, że gdy powstał Niezależny Samorządny Związek Zawodowy „Solidarność”, od pierwszych chwil zaangażowała się w jego tworzenie w Instytucie Historii PAN.

Największym drugoobiegowym sukcesem wydawniczym Krystyny Kersten była monografia Narodziny systemu władzy. Polska 1943–1948 opublikowana w 1985 r. przez „Krąg” i w następnym roku przez paryską „Libellę”. W 1986 r. książka ta została wyróżniona prestiżową Nagrodą Kulturalną „Solidarności” i – mimo upływu lat – pozostaje pracą klasyczną, nie do pominięcia w badaniach nad początkami Polski Ludowej. W 1989 r., prawie w tym samym czasie w kraju – w ramach Biblioteki Kwartalnika Politycznego „Krytyka” w „NOW-ej” – oraz w londyńskim „Aneksie”, opublikowała kolejną bardzo ważną monografię pt. Jałta w polskiej perspektywie.

Równocześnie w latach 80. aktywnie uczestniczyła w podziemnym życiu umysłowym, biorąc udział w seminariach, konwersatoriach, a przede wszystkim wygłaszając w kościołach w całym kraju wykłady organizowane przez duszpasterstwo ludzi pracy. Działalność tego typu ściągała na Krystynę Kersten niechęć ze strony przedstawicieli władzy. Nie dziwi więc fakt, że dopiero po zmianie w Polsce ustroju mogła zostać profesorem zwyczajnym (1994).

W latach 90. obok publikacji tekstów sensu stricto naukowych bardzo często wypowiadała się w radiu i telewizji oraz zabierała głos w licznych publikacjach prasowych, głównie na łamach „Tygodnika «Solidarność»”, a następnie „Gazety Wyborczej” i „Polityki”. Niestety, tego typu działalność przerwała poważna choroba, która na dziesięć lat praktycznie wyłączyła prof. Krystynę Kersten z czynnego życia umysłowego kraju. Nadal jednak starała się śledzić najważniejsze dyskusje historyczne.

Profesor Krystyna Kersten zmarła 10 lipca 2008 r. Została pochowana na Cmentarzu Północnym w Warszawie.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa prof. dr. hab. Jerzego Eislera, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 116, z. 1, 2009, s. 198–201. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/20530.

 

Więcej w:
• A. Friszke, Polska. Losy państwa i narodu 1939–1989, Warszawa 2003.
• A. Paczkowski, Pół wieku dziejów Polski 1939–1989, Warszawa 1995.
• Bibliografia prac Krystyny Kersten, w: Ideologia, system, ludzie, s. 366–382.
• K. Kersten, Moja przygoda z historią, „Przegląd Powszechny” 1987, 3.
• K. Kersten, Pisma rozproszone, oprac. T. Szarota, D. Libionka, Toruń 2005.
• Z. Romek, Krystyna Kersten – historyk dziejów najnowszych. Kartka z dziejów kształtowania się opozycji antykomunistycznej w PRL, w: Komunizm. Ideologia, system, ludzie, red. T. Szarota, Warszawa 2001.
• Z. Romek, Krystyna Kersten, w: Opozycja w PRL. Słownik biograficzny 1956–89, t. 2, red. J. Skórzyński, P. Sowiński, M. Strasz, Warszawa 2002.