Zmarli

Madajczyk Czesław (1921–2008)

 

Czesław Madajczyk

1921–2008

Czesław Madajczyk urodził się 27 maja 1921 r. w Jarocinie. Po ukończeniu nauki w tamtejszym Liceum Ogólnokształcącym im. Tadeusza Kościuszki uzyskał świadectwo dojrzałości w 1939 r. W latach 1940–1944 pracował jako robotnik niewykwalifikowany w różnych firmach niemieckich. Dopiero po wojnie mógł rozpocząć studia wyższe. W 1945 r. podjął studia prawnicze na Uniwersytecie Poznańskim, kontynuowane na Uniwersytecie Wrocławskim i tam zakończone magisterium w 1947 r., następnie studia socjologiczne na Uniwersytecie Poznańskim zakończone w 1949 r. absolutorium i zwieńczone stanowiskiem asystenta Tadeusza Szczurkiewicza w Studium Nauki o Świecie Współczesnym Uniwersytetu Poznańskiego. Na stanowisku tym pozostawał do 1950 r. Dopiero po uzyskaniu wykształcenia prawniczego i socjologicznego rozpoczął, w Instytucie Kształcenia Kadr Naukowych (późniejszym Instytucie/Wyższej Szkole Nauk Społecznych przy KC PZPR) w Warszawie, studia historyczne. W 1954 r. uzyskał stopień kandydata nauk historycznych na podstawie pracy „Burżuazyjno-obszarnicza reforma rolna w Polsce 1918–1939″, która w 1956 r. ukazała się drukiem. W 1955 r. Czesław Madajczyk został docentem. W WSNS pozostał jako wykładowca do 1958 r. Z kolei w okresie 1958–1968 wykładał w Wojskowej Akademii Politycznej (od 1963 r. z tytułem profesora nadzwyczajnego). Do pracy dydaktycznej powrócił po latach, gdy w 1996 r. został profesorem Wyższej Szkoły Humanistycznej w Pułtusku. Jednak nie dydaktyka była dla Czesława Madajczyka głównym polem działania, choć i na nim wiele dokonał, o czym świadczy chociażby fakt wypromowania 19 doktorów.

Podstawowymi obszarami aktywności zawodowej była dla Niego praca badawcza i działalność organizacyjna. Te swoje pasje Czesław Madajczyk realizował przede wszystkim w Instytucie Historii PAN.

Z Instytutem tym, powołanym do życia w 1953 r., kierowanym wówczas przez Tadeusza Manteuffla, Czesław Madajczyk związał swoje zawodowe losy w 1955 r. W pierwszym okresie swojej w nim działalności kontynuował badania nad polityką rolną (choć już w kontekście wydarzeń II wojny światowej). Jednak w miarę upływu czasu dostrzec można w publikacjach Czesława Madajczyka zmianę tematyki. Coraz bardziej widoczne jest zainteresowanie wątkami, które w późniejszej twórczości Profesora znajdą tak znakomite rozwinięcie. Wymienić tu należy przede wszystkim kwestie planów i polityki III Rzeszy wobec okupowanych terytoriów Polski, w tym m.in. sprawy wysiedleni z Zamojszczyzny, oraz problematykę związaną z celami wojennymi III Rzeszy na wschodzie (Generalplan Ost).

Niezwykła pracowitość Czesława Madajczyka pozwoliła Mu na równoległe z pracą naukową pełnienie licznych funkcji administracyjnych. Już od momentu przybycia do IH PAN dał się poznać jako sprawny organizator życia naukowego. W 1955 r. powierzono Mu kierowanie Zakładem Historii Polski Okresu Międzywojennego, a następnie Zakładem Historii II Wojny Światowej (stanowisko to piastował do 1991 r.). W latach 1956–1962 był sekretarzem naukowym Instytutu, a w latach 1962–1968 – wicedyrektorem; w okresie od 1968 do 1971 r. – zastępcą sekretarza Wydziału I Nauk Społecznych Polskiej Akademii Nauk. W 1969 r. został współzałożycielem i pierwszym redaktorem naczelnym (funkcję tę sprawował do 1996 r.) wydawanego przez IH PAN kwartalnika „Dzieje Najnowsze”, powstałego na bazie funkcjonujących wcześniej trzech czasopism: „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu 1914–1939″, „Najnowsze Dzieje Polski. Materiały i studia z okresu II wojny światowej” oraz „Polska Ludowa. Materiały i studia”. To pod Jego redakcją „Dzieje Najnowsze” stały się ważnym forum wymiany myśli historyków XX w.

W 1970 r. ukazała się pierwsza z monumentalnych prac Czesława Madajczyka: Polityka III Rzeszy w okupowanej Polsce (t. 1, 2). Ta do dziś aktualna i wielokrotnie cytowana książka, oparta na rozległej i różnorodnej podstawie archiwalnej, wykorzystująca wielojęzyczną literaturę, stała się wówczas dziełem przełomowym dla poznania celów niemieckiego systemu okupacji w Polsce i metod jego działania.

W 1971 r. Czesław Madajczyk został dyrektorem IH PAN. W 1972 uzyskał tytuł profesora zwyczajnego, a w 1979 został członkiem korespondentem PAN. Funkcję dyrektora IH PAN pełnił do 1983 r.

Aktywność Profesora Madajczyka nie ograniczała się do spraw instytutowych. Od 1970 r. (do 2008) był przewodniczącym Komisji Historii I i II Wojny Światowej Komitetu Nauk Historycznych PAN, a od 1971 (do 1985) wiceprzewodniczącym KNH PAN. W okresie od 1977 do 1990 r. był członkiem kuratorium Instytutu Zachodniego w Poznaniu.

Na przełomie lat 70. i 80. Czesław Madajczyk dał się również poznać jako twórczy i niespożyty inicjator i organizator konferencji naukowych. Jedną z nich była międzynarodowa sesja „Wojna i kultura. 1939–1945″ (1977), której pokłosiem stały się dwie publikacje pod Jego redakcją: Inter arma non silent musae (1977), zawierająca wybrane referaty opublikowanie w językach kongresowych, i Inter arma non silent musae. Wojna i kultura. 1939–1945 (1982), dokumentująca całość obrad. Równie ważnym wydarzeniem była zakrojona na bardzo szeroką skalę konferencja międzynarodowa „Dwie wojny światowe – podobieństwa i różnice”, zorganizowana z inicjatywy Profesora Madajczyka w 1984 r.

Innym ważnym elementem ówczesnej aktywności naukowej Czesława Madajczyka były prace nad wydawnictwami źródłowymi, do których w IH PAN zawsze przywiązywano ogromną wagę. Również Czesław Madajczyk w pełni doceniał rolę edytorstwa źródeł. Jego niewątpliwą zasługą jest niezwykle trafny dobór zespołów redakcyjnych i umiejętne nimi kierowanie. To pod Jego redakcją ukazały się tak ważne wydawnictwa, jak: Ludność cywilna w powstaniu warszawskim (1974), Archiwum Polityczne Ignacego Paderewskiego (t. 3, 1974), Zamojszczyzna – Sonderlaboratorium SS. Zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej (1977).

Realizując wszystkie te projekty, Czesław Madajczyk nie tracił z pola widzenia swoich głównych zainteresowań, będących niejako kontynuacją tematyki podjętej w pracy Polityka III Rzeszy. Tym razem postawił sobie za cel próbę rekonstrukcji mechanizmów realizowania przez państwa Osi okupacji na różnych zajętych przez nie terytoriach. Zakrojone na bardzo szeroką skalę badania komparatystyczne, oparte na solidnej bazie źródłowej, zaowocowały kolejnym monumentalnym dziełem: Faszyzm i okupacje 1938–1945. Wykonywanie okupacji przez państwa Osi w Europie (t. 1: Ukształtowanie się zarządów okupacyjnych, 1983; t. 2: Mechanizmy realizowania okupacji, 1984).

W 1987 r. ukazała się w Berlinie (i w 1988 r. w Kolonii) niemiecka wersja Polityki III Rzeszy: Die Okkupationspolitik Nazideutschlands in Polen 1939–1945. Ugruntowała ona renomę Czesława Madajczyka wśród niemieckich historyków. Zyskał ich uznanie nie tylko jako badacz dziejów III Rzeszy, ale również jako historyk, który przyczynił się do wzmocnienia niemiecko-polskich kontaktów naukowych. Jedną z form tych kontaktów było na przykład Jego członkostwo w Radzie Naukowej Institut für Europäische Geschichte w Moguncji (1983–1995). Ponadto Czesław Madajczyk nadal publikował w Niemczech – w 1991 r. Kolejnym, i wcale nie ostatnim, przykładem zaangażowania Czesława Madajczyka we wspólne polsko-niemieckie badania nad tematami ważnymi dla obu stron, był wkład w zorganizowanie w 1996 r. konferencji nt. powstania warszawskiego, z której materiały wydane zostały przez Stanisławę Lewandowską i Bernda Martina w polskiej i w niemieckiej wersji językowej (1999).

W latach 1980–1995 pełnił funkcję wiceprzewodniczącego Międzynarodowego Komitetu Historii II Wojny Światowej. Był również członkiem redakcji kwartalnika „Guerres Mondiales et Conflits Contemporains”, członkiem międzynarodowego komitetu redakcyjnego Encyclopaedia of the Holocaust, a także członkiem International Society for Intellectual History.

W 1991 r. Czesław Madajczyk został członkiem rzeczywistym Polskiej Akademii Nauk. Mimo że w tym też roku przeszedł na emeryturę, nadal aktywnie uczestniczył w życiu naukowym Instytutu Historii PAN. W tym też okresie poświęcił się swojej nowej pasji, mianowicie badaniom nad pozycją intelektualistów w dobie totalitaryzmów. W rezultacie powstała książka Klerk czy intelektualista zaangażowany? Świat polityki wobec twórców kultury i naukowców europejskich w pierwszej połowie XX wieku. Panorama (1999). W ostatnich latach Czesław Madajczyk powrócił do tematyki związanej z funkcjonowaniem systemów okupacyjnych. Tym razem przedmiotem zainteresowania stały się kwestie dotyczące okupacji Niemiec po II wojnie światowej.

Czesław Madajczyk zmarł 15 lutego 2008 r. w Warszawie.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia autorstwa dr Magdaleny Hułas, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 116, z. 1, 2009, s. 202–205. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/20530.

Więcej: Bibliografia prac Profesora Czesława Madajczyka za lata 1954–2000, Warszawa 2001.