Zmarli

Geremek Bronisław (1932–2008)

 

Bronisław Geremek

1932–2008

Urodził się w Warszawie 6 marca 1932 r. w rodzinie żydowskiej. Okupacja niemiecka przerwała Jego dzieciństwo i zniszczyła cały Jego świat. Jego rodzina zginęła w większości w niemieckich obozach zagłady: Birkenau i Auschwitz. On sam ocalał dzięki ucieczce z warszawskiego getta (przeżyli także matka i starszy brat). Po wojnie znalazł się w wielkopolskim miasteczku Wschowie, gdzie przybrany ojciec (Stefan Geremek) pełnił urząd wicestarosty. Do Warszawy wrócił już po kilku latach – tu skończył w 1950 r. Liceum im. Bolesława Limanowskiego i rozpoczął studia na Wydziale Historycznym Uniwersytetu Warszawskiego. Po uzyskaniu stopnia magistra (1955 r.) na podstawie pracy Ze studiów nad stosunkami gospodarczymi między miastem a wsią w Prusach Krzyżackich w pierwszej połowie XV w. rozpoczął studia doktoranckie w Instytucie Historii Polskiej Akademii Nauk, z którym jako historyk pozostawał związany do momentu przejścia na emeryturę w 2001 r.

W czasie studiów na Uniwersytecie Warszawskim wybrał na „swoją” epokę średniowiecze; jej poznaniu poświęcił najwięcej uwagi i swoje najważniejsze studia. Jego pierwszym mistrzem był Marian Małowist. Pierwsi uczniowie profesora, Henryk Samsonowicz, Benedykt Zientara, Antoni Mączak, Andrzej Wyrobisz, stali się najbliższymi spośród historyków polskich przyjaciółmi Bronisława Geremka i swoistym, „prywatnym” kręgiem uczonych, spotykających się towarzysko, by przy okazji toczyć naukowe debaty. Równie ważne dla Jego zawodowej drogi okazały się długie pobyty w Paryżu i ścisła współpraca ze środowiskiem „Annales”. Po raz pierwszy wyjechał do Francji jako stypendysta VI Sekcji École Pratique des Hautes Études w 1956, następnie w 1957/1958 r., wreszcie od 1962 do 1965 r. kierował Ośrodkiem Kultury Polskiej na Sorbonie. Jego mistrzami stali się wówczas Fernand Braudel i Maurice Lombard.

Pobyty w Paryżu, przyjaźń i współpraca także z Jakiem Le Goffem i Michelem Mollatem, penetrowanie archiwów paryskich uczyniły zeń historyka późnośredniowiecznego Paryża oraz znakomitego badacza zagadnień wówczas dla badań historycznych dopiero odkrywanych: społecznej marginalności. Uznanie międzynarodowe zyskał dzięki pracy doktorskiej: Najemna siła robocza w rzemiośle Paryża XIII–XV w. Studium o średniowiecznym rynku siły roboczej, opublikowanej w Polsce w 1962 r., dwukrotnie we Francji i dwukrotnie we Włoszech. Największą sławę przyniosły mu jednak nowatorskie studia nad nędzą i marginesem społecznym, zapoczątkowane w kręgu badań prowadzonych w latach 60. przez grupę uczonych skupionych wokół Michela Mollata. Litość i szubienica. Dzieje nędzy i miłosierdzia (1989) i Świat „opery żebraczej”. Obraz włóczęgów i nędzarzy w literaturze europejskiej XV–XVII wieku (1989) zostały napisane w czasie rocznego pobytu w 1978 r. w Waszyngtonie w Woodrow Wilson International Center for Scholars. Książki miały swoje premiery za granicą, nie zdążyły bowiem ukazać się w Polsce przed wprowadzonym w grudniu 1981 r. stanem wojennym i wraz z nim cenzorskim zapisem, utrudniającym Bronisławowi Geremkowi publikowanie prac w państwowych wydawnictwach i czasopismach naukowych.

Od badań nad zachowaniami zbiorowymi środowisk nędzy i przestępstwa przeszedł do studiów nad nędzą jako piętnem, nad przemianami doktryn religijnych, postaw zbiorowych i polityki społecznej wobec ubóstwa, nad zmianami, jakim podlegały w toku historii wyobrażenia o nędzy i reakcje na nią. Ostatnim zagadnieniem, jakie podjął z tej problematyki, było wykluczenie i wykluczeni (artykuły poświęcone Cyganom, trędowatym, heretykom). Te studia znacząco wzbogacił niezwykle wówczas ważny dla Niego kierunek badań – nad historią kultury, stosowanymi w niej kwestionariuszami badawczymi i wykorzystywanymi w niej źródłami. Zainteresowania tą dziedziną badań były po części wynikiem podjętego jeszcze w latach 60. przez Tadeusza Manteuffla projektu opracowania obszernej syntezy kultury średniowiecznej Polski. Bronisław Geremek był współautorem pierwszego jej tomu (wyd. 1985), a od 1976 r. przez następne 10 lat kierował stworzonym przez siebie w Instytucie Historii PAN Zespołem Dziejów Kultury Późnośredniowiecznej, którego zadaniem było przygotowanie tomu drugiego (XIV–XV w.). Dzieło, w całości zaprojektowane przez niego, a napisane przez niego samego oraz jego współpracowników i uczniów w połowie lat 80., ukazać się mogło z przyczyn politycznych dopiero wiele lat później (Kultura Polski średniowiecznej: XIV–XV w., 1997). Poświęcona historii kultury część dorobku Bronisława Geremka jest w niewielkim stopniu znana poza Polską, a to ona świadczy najlepiej nie tylko o charakteryzującym całą Jego twórczość otwarciu na nowe inspiracje i metodologie, ale i o umiejętności sięgania po niewykorzystywane źródła. Drugi tom syntezy kultury średniowiecznej w Polsce stanowi w historiografii polskiej osiągnięcie wyjątkowej miary. W centrum uwagi znalazły się mentalność i wyobrażenia zbiorowe (wiara, postawy wobec śmierci, grzechu, zabawy, kultura polityczna i świadomość historyczna, pojmowanie przestrzeni, odczucia, sposoby myślenia). Ich przedstawienie uwzględniało stratygrafię kultury: różnice wyposażenia kulturowego poszczególnych warstw i środowisk, odmienności wytwarzanych przez nie modeli kulturalnych, opozycje, które wynikały z poziomu alfabetyzacji, stopnia przyswojenia kultury wysokiej (kultura uczona – nieuczona; elitarna – masowa). Partie wymagające pełnej dojrzałości metodologicznej i ogromnej erudycji napisał w tym tomie Bronisław Geremek (Poziomy kultury: przekaz ustny i kultura literacka, Człowiek i zabawa: kultura ludyczna, Życie publiczne i kultura polityczna, Poczucie przestrzeni i świadomość geograficzna, Modernizacja kultury).

Praca nad ostatnim dziełem, jakie napisał w Instytucie Historii PAN, zbiegła się w czasie z Jego rosnącym zaangażowaniem w działalność opozycji demokratycznej, do której dołączył w drugiej połowie lat 70. jako jeden z twórców i wykładowców nielegalnego Towarzystwa Kursów Naukowych. Wraz z tym zaczęły się trudności w uprawianiu działalności naukowej: odmowy wydania paszportu skutecznie ograniczały udział w międzynarodowych projektach badawczych i konferencjach naukowych. Jego działalność polityczna od sierpnia 1980 r. – od momentu pojawienia się w strajkującej Stoczni Gdańskiej i przyjęcia roli eksperta, a w istocie głównego stratega najpierw walki o demokratyzację Polski, a następnie budowy demokratycznej Polski – jest powszechnie znana. Polityka odciągnęła Go od najważniejszej dotąd pasji – mediewistyki, ale przyczyniły się do tego także represje, jakie na Niego spadły: internowanie od 12 grudnia 1981 r. do 23 grudnia następnego roku, „uwięzienie” w Polsce przez permanentne odmowy zgody na wyjazd za granicę mimo oficjalnych zaproszeń od najbardziej prestiżowych instytucji naukowych i ich protestów, aresztowanie od 17 maja do 29 lipca 1983 r., wreszcie wyrzucenie z Instytutu Historii w 1985 r. Znalazł wówczas pracę w jezuickiej Bibliotece Pisarzy, publikował głównie zagranicą i w katolickich czasopismach w kraju. Do Instytutu Historii PAN powrócił formalnie w 1989 r., ale jego czas zajmowała polityka, wizje budowy społeczeństwa obywatelskiego w Polsce (The Idea of a civil society, Research Triangle Park, N.C. 1992) i nowego ładu w Europie (Visions d’Europe, pod red. Bronisława Geremka i Roberta Pichta, Paris 2007). Miejscem, w którym udzielał się jako uczony i wykładowca stało się Kolegium Europejskie w podwarszawskim Natolinie, w którym Robert Bosch Stiftung ufundowała specjalnie dla Niego Katedrę Cywilizacji Europejskiej.

Jego ogromny wkład w rozwój historiografii polskiej i sukcesy w latach 60. i 70. tzw. polskiej szkoły historycznej, którą poza Marianem Małowistem i jego uczniami tworzyli jeszcze Witold Kula, Aleksander Gieysztor i Jerzy Topolski, nie ograniczał się do Jego własnych badań. To Jemu m.in. historycy polscy zawdzięczali znajomość środowiska „Annales”, badań Fernanda Braudela i Marca Blocha, a także możliwość bezpośrednich kontaktów z VI Sekcją École Pratique des Hautes Études. Historykom zachodnim przybliżał z kolei dokonania historiografii polskiej, także w roli sekretarza redakcji „Acta Poloniae Historica”. Był mistrzem w łączeniu dziejów Polski z historią Europy i losów Europy z losami Polski (The Common Roots of Europe, Cambridge 1996).

Bronisław Geremek został doceniony przez międzynarodowy świat polityki, w którym cieszył się wyjątkowym autorytetem, doktoratami honorowymi i prestiżowymi nagrodami wyróżniły go najsławniejsze uniwersytety, w wielu krajach otrzymał najwyższe odznaczenia państwowe. Los i własne przymioty wyniosły go jeszcze wyżej: znalazł się wśród tych nielicznych w dziejach historyków, którzy zmienili historię.

Zginął w wypadku samochodowym 13 lipca 2008 r. Został pochowany na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr hab. Haliny Manikowskiej, które pierwotnie ukazało się w „Rocznikach Dziejów Społeczno-Gospodarczych” 69, 2009, s. 7–12. Jest ono dostępne on-line w otwartym dostępie na stronie czasopisma pod linkiem: http://rdsg-ihpanstary.aionline.dev/images/RDSG_pdfy/2009_69/RDSG_2009_02-Manikowska.pdf.

Więcej o prof. dr. hab. Bronisławie Geremku także we wspomnieniach H. Samsonowicza w: „Kwartalniku Historycznym”, R. 106, z. 1, 2009, s. 195–197 (http://rcin.org.pl/publication/20530) oraz T. Wiślicza-Iwańczyka w: Bronisław Geremek. Ojciec polskiego liberalizmu, red. Paweł Luty, Liberté!, Łódź 2010, s. 56–64 (http://www.academia.edu/11487532/Bronis%C5%82aw_Geremek_historyk_niemarginalny).