Zaproszenie na dyskusję nad książką Czesława Chowańca „Historia Twierdzy Stanisławowskiej 1662–1812”

Zakład Badań Źródłoznawczych i Edytorstwa IH PAN
oraz
Studium Europy Wschodniej Uniwersytetu Warszawskiego

zapraszają na dyskusję nad książką

Czesława Chowańca,

Historia Twierdzy Stanisławowskiej 1662–1812,

red. Mirosław Wołoszczuk, Norbert Mika, Zenowij Fedunkiw, Iwano-Frankiwsk 2018,

która odbędzie się 24 stycznia 2019 r. o godz. 10.15
w sali im. Joachima Lelewela w Instytucie Historii im. T. Manteuffla Polskiej Akademii Nauk.

Pod koniec 2018 roku w Iwano-Frankiwsku na Ukrainie ukazała się drukiem praca Czesława Chowańca pt. Historia twierdzy stanisławowskiej (1662–1812). Nieżyjący już autor przyszedł na świat 29 czerwca 1899 roku w Stanisławowie (obecnie Iwano-Frankiwsk) na terenie ówczesnej Galicji Wschodniej. Był studentem uniwersytetów w Lwowie, Krakowie i Wiedniu, zaś w 1925 roku uzyskał doktorat na Uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie. W międzyczasie brał udział w zmaganiach zbrojnych z Ukraińcami o Lwów (1918), a także walczył w wojnie polsko-sowieckiej (1920–1921).

Działalność naukowa Chowańca koncentrowała się wokół przeszłości jego rodzinnej ziemi i miasta – Stanisławowa. W 1931 roku naukowiec wyjechał z Polski, udając się do pracowni archiwalnych w Paryżu. Pozwoliło mu to zetknąć się z tamtejszym ośrodkiem emigracyj­nym, jak również połączyć swój los z miejscowym środowiskiem intelektual­nym, zwłaszcza skupionym wokół Biblioteki Polskiej, prowadzonej przez jej ówczesnego dyrektora Franciszka Pułaskiego. Warto nadmienić, że po latach w instytucji tej Chowaniec zaczął pracować jako archiwista, zaś pod koniec życia kierował wspomnianą biblioteką. Właśnie w jej murach przechowywany jest brudnopis jego autorstwa, składający się z pisanych na maszynie kart, a także różnego rodzaju luźnych notatek, redagowanych ręcznie, tworzących razem Historię twierdzy stanisławowskiej (1662–1812). Praca miała być ukończona w 1938 roku i wydana drukiem w serii Architectura Militaris. Korespondencja z Zakładem Architektury Polskiej i Historii Sztuki Politechniki Warszawskiej w sprawie warunków jej publikacji trwała jednak aż do roku 1939. Przyczyną, dla której się nie ukazała drukiem, był z pewnością fakt, że autor nie zdążył przygotować czystopisu, a także wybuch II wojny światowej. W 1940 roku, po wkroczeniu wojsk niemieckich do Paryża naukowiec stracił tam prawie całą prywatną bibliotekę. Wyjaśnia to w jakiś sposób brak późniejszych prób powrotu Czesława Chowańca do sprawy publikacji książki we Francji, już po zakończeniu II wojny światowej. Po 1945 roku, w wyniku zmiany granic i wytworzenia się na ziemiach polskich nowej powojennej rzeczywistości, noszącej nazwę PRL, Historia twierdzy stanisławowskiej (1662–1812) nie mogła się ukazać drukiem. Wszak jej autor był działaczem emigracyjnym, a brudnopis pracy był zdeponowany w zbiorach instytucji, współpracującej ze znanym centrum kulturalno-politycznym na Zachodzie – Kulturą Paryską. Poza tym tematyka dzieła, dotycząca historii polskiej twierdzy kresowej, nie mieściła się w puli zagadnień, którymi chciano się wówczas zajmować.

Czesław Chowaniec zmarł 22 marca 1968 roku w Paryżu i pochowany został na pobliskim polskim cmentarzu Montmorency, nie doczekawszy się publikacji swojej – jakże cennej – pracy naukowej. Warto nadmienić, że do jej napisania autor wykorzystał ogromną ilość niepublikowanych i publikowanych źródeł, nie mówiąc o bogatej literaturze przedmiotu. Do sprawy ewentualnego wydania drukiem stanisławowskich materiałów Chowańca powrócono w 2012 roku. Musiało jednak upłynąć jeszcze kilka lat, zanim mieszany ukraińsko-polski zespół redakcyjny, w składzie Myrosław Wołoszczuk, Zenowij Fedunkiw i Norbert Mika, uskutecznił rozpoczęte przed II wojną światową dzieło. Wymienione tutaj osoby reprezentują: Przykarpacki Uniwersytet Narodowy im. Wasyla Stefanyka oraz Centrum Studiorum Mediaevalium w Iwano-Frankiwsku, a także Centrum Studiów Historycznych w Warszawie.

Wydawcą książki jest Centrum Kultury Polskiej i Dialogu Europejskiego w Iwano-Frankiwsku. Niezbędnego finansowego wsparcia udzielił Senat Rzeczypospolitej Polskiej, a także Foundation maison des sciences de l’homme.

W załączniku dwa fragmenty rękopisu.