Projekt ustawy o zmianie ustawy o Polskiej Akademii Nauk oraz niektórych innych ustaw

Jednym z głównych problemów obowiązującej ustawy z 30 kwietnia 2010 r. o Polskiej Akademii Nauk (Dz.U. z 2018 poz. 1475 i 1669) jest brak precyzyjnego określenia nadzoru nad jednostkami naukowymi PAN i relacji między władzami PAN a dyrektorami instytutów naukowych PAN. Nadzór nad instytutami naukowymi i jednostkami pomocniczymi PAN jest rozproszony między Prezesa Rady Ministrów (art. 5 ust. 1 ustawy), Prezesa PAN (m.in. art. 22 ust. 3 ustawy) i ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki (art. 5 ust. 1 ustawy). Zgodnie z art. 5 ust. 1 ustawy, nadzór nad PAN, w tym nad jednostkami naukowymi oraz innymi jednostkami organizacyjnymi PAN w zakresie zgodności działania ich organów z przepisami ustawy, statutem Akademii lub statutami jednostek naukowych, z wyłączeniem gospodarki finansowej, sprawuje Prezes Rady Ministrów.

Działalność Akademii jest finansowana ze środków pochodzących z budżetu państwa i z innych źródeł. Prezes Akademii, wykonując zadania i kompetencje dysponowania budżetem Akademii (cz. 67), podlega nadzorowi ministra właściwego do spraw szkolnictwa wyższego i nauki, m.in. przekazując plany i sprawozdania finansowe Akademii, natomiast zgodnie z art. 46 ust. 1 ustawy instytuty naukowe PAN występują w stosunkach prawnych we własnym imieniu i działają na własny rachunek, w tym także w kontekście pozyskiwania środków na działalność naukową (cz. 28), choć zgodnie z art. 22 ust. 3 ustawy „bieżący nadzór” sprawuje Prezes PAN.

Pojęcie „bieżącego nadzoru” nie pozwala jednak na dookreślenie zasad wykonywania tego nadzoru w aktach wewnętrznych, m.in. z uwagi na ogólny zakaz domniemania kompetencji. Brak jasnego określenia kompetencji nadzorczych Prezesa PAN oraz upoważnienia do przeprowadzania kontroli w jednostkach naukowych PAN skutkuje niemożliwością formułowania zaleceń przeprowadzania działań naprawczych w sytuacji wystąpienia nieprawidłowości.

Jednym z negatywnych skutków niedookreślonego nadzoru okazały się nieprawidłowości w zakresie przestrzegania ustawy z dnia 3 marca 2000 r. o wynagradzaniu osób kierujących niektórymi podmiotami prawnymi (Dz.U. z 2018 r. poz. 1252 i 2215), tzw. „ustawy kominowej”. Kontrola przeprowadzona przez Najwyższą Izbę Kontroli wykazała ujemna skutki finansowe opiewające na kwotę ogółem 24 612 044,63 zł, z tego 2 990 181,29 zł wydatkowano z naruszeniem ustawy kominowej oraz 21 621 863,30 zł wydatkowano z naruszeniem zasad należytego zarządzania finansami. Dlatego też podstawowym zaleceniem NIK jest ustawowe wzmocnienie nadzoru Prezesa Akademii nad instytutami naukowymi, w tym modyfikacja procedury odwołania jego dyrektora. Powyższe dowodzi konieczności doprecyzowania uprawnień Prezesa PAN dotyczących monitorowania przestrzegania przez dyrektorów instytutów przepisów prawa związanych ze sprawowaną przez nich funkcją i możliwości wyciągania konsekwencji w przypadku ich naruszenia.

Z uwagi na ww. wnioski de lege ferenda sformułowane przez NIK i konsekwencje odwołania ze stanowiska dyrektora jednostki, nie ma innej możliwości interwencji niż regulacja
ustawowa.

W ocenie MNiSW doprecyzowania wymaga ponadto kwestia uprawnień Prezesa PAN w odniesieniu do czynności podejmowanych przez instytuty PAN w celu komercjalizacji wyników badań naukowych i prac rozwojowych oraz prowadzenia działań z zakresu transferu technologii i promocji nauki, w szczególności na tworzenie spółek, obejmowanie lub nabywanie i posiadanie udziałów oraz akcji spółek handlowych.

Ponadto, postuluje się wprowadzenie audytu działalności naukowej. Zgodnie z tą propozycją Prezes Akademii dokonywałby wyboru podmiotu uprawnionego do przeprowadzenia audytów w Akademii lub w jednostce naukowej w trybie zamówień publicznych lub wyznaczał krajowych i międzynarodowych ekspertów do przeprowadzania audytu działalności naukowej jednostki naukowej. Wprowadzenie możliwości przeprowadzenia audytu działalności naukowej, również przez ekspertów międzynarodowych, odpowiada współczesnym standardom międzynarodowym. Oczywiście jednostki naukowe PAN – zgodnie z ustawą 20 lipca 2018 r. – Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce – poddawane są cyklicznej (co 4 lata) ewaluacji jakości działalności naukowej dokonywanej przez Komisję Ewaluacji Nauki, jednakże ocena ta przeprowadzana jest w dyscyplinach i służy innym celom. Przeglądy działalności naukowej przeprowadza również kierownictwo danej jednostki, lecz te wewnętrzne audyty, mimo, że niewątpliwie potrzebne, nie dostarczają wystarczająco  krytycznej oceny jednostki – potrzebne jest eksperckie, całkowicie neutralne spojrzenie z zewnątrz.

W dotychczasowych ocenach okresowych i audytowych zwykle brali udział eksperci krajowi, w tym nieliczni i związani ze sobą wieloma wspólnymi bądź konkurującymi działaniami naukowymi członkowie rad kuratorów poszczególnych wydziałów PAN. Absolutnym standardem w takich przypadkach powinna być niezależna ocena międzynarodowych ekspertów, których zaangażowanie gwarantuje też zminimalizowanie ryzyka konfliktu interesów.

Zewnętrzna ocena jest niezbędna również do przeciwdziałania stagnacji w sieci instytutów PAN. W ostatnim dziesięcioleciu liczba instytutów PAN pozostała w zasadzie niezmieniona. Powstają za to nowe dyscypliny i wyzwania naukowe, na które takie instytuty PAN powinny odpowiadać. To zesztywnienie struktury sieci instytutów PAN znacznie ogranicza ich rozwój i użyteczność dla społeczeństwa i gospodarki. Bez krytycznego spojrzenia z zewnątrz na instytuty PAN zmiana w ich potencjale nie będzie widoczna.

Dodatkowo, z uwagi na zadania realizowane przez niektóre jednostki pomocnicze PAN, uzupełnienia wymaga wykaz stanowisk dla pracowników jednostek pomocniczych PAN, pomijający pracowników muzeów.

Uregulowania wymaga także kwestia wynagrodzeń pracowników naukowych zatrudnionych w jednostkach naukowych PAN.

Więcej pod linkiem: https://bip.kprm.gov.pl/kpr/form/r53523842833,Projekt-ustawy-o-zmianie-ustawy-o-Polskiej-Akademii-Nauk-oraz-niektorych-innych-.html