Zmarli

Grabski Andrzej Feliks (1934–2000)

 

Andrzej Feliks Grabski

1934–2000

Profesor dr hab. Andrzej Feliks Grabski urodził się 13 września 1934 r. w Warszawie. Dzieciństwo spędził głównie w Borowie, po wojnie przeniósł się z rodziną do miejscowości Zdżary, a następnie, w 1954 r., do Łodzi.

Po skończeniu z wyróżnieniem szkoły średniej w Pabianicach Andrzej Feliks Grabski rozpoczął w 1951 r. studia na Wydziale Historyczno-Filozoficznym Uniwersytetu Łódzkiego. Wybrawszy specjalizację w zakresie historii średniowiecznej, uczęszczał na seminaria Stanisława Franciszka Zajączkowskiego, Stefana Krakowskiego i Mariana Henryka Serejskiego. U tego ostatniego, na odrębnym seminarium, poznawał też arkana początkującej wówczas dziedziny, jaką była historia historiografii.

Po skończeniu studiów Andrzej Feliks Grabski podjął pracę w Instytucie Historii PAN w Warszawie. Dojeżdżając do stolicy, pozostawał jednak w bliskim związku z łódzkim środowiskiem uniwersyteckim. W Łodzi, po przedstawieniu pracy zatytułowanej „Polska X–XIII wieku w opinii współczesnych”, uzyskał stopień doktora (1962) oraz odbył staż dydaktyczny przy Katedrze Historii Powszechnej i Średniowiecza. W kilka lat później, tym razem już w Instytucie Historii PAN w Warszawie, przedstawił rozprawę „Polska w opiniach Europy Zachodniej XIV–XV wieku” i w styczniu 1967 r. odbył kolokwium habilitacyjne.

Był jednym z pierwszych, którym dane było odbyć staże naukowe we Francji (1959 i 1964), gdzie słuchał między innymi wykładów Fernanda Braudela i Roberta Mandrou, a nawiązane wówczas kontakty okazały się szczególnie owocne w Jego dalszych dokonaniach naukowych, których kolejne etapy wyznaczały tytuły profesora nadzwyczajnego (1976) i zwyczajnego (1988).

W trakcie trzydziestopięcioletniej pracy w Instytucie Historii PAN Andrzej Feliks Grabski związany był początkowo z prowadzonym przez Mariana Henryka Serejskiego Zakładem Historii Historiografii, później zaś z „własną” już Pracownią Dziejów Myśli Społecznej i Politycznej, którą kierował od 1976 r. Od końca lat 70. zaczął jednak wyraźnie intensyfikować działalność na gruncie łódzkim, między innymi obejmując stanowisko zastępcy dyrektora Międzyuczelnianego Instytutu Nauk Politycznych, a w latach 90. – obejmując Katedrę Historii Historiografii UŁ.

Wyrazem środowiskowego uznania i zaufania, jakim się cieszył, było między innymi Jego członkostwo w Komitecie Nauk Historycznych oraz Komitecie Historii Nauki i Techniki PAN, któremu przewodniczył przez kilka kadencji, ponadto w ostatnim dziesięcioleciu niezmiennie wybierany był do Centralnej Komisji do Spraw Tytułu Naukowego i Stopni Naukowych.

Został uhonorowany Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Medalem Komisji Edukacji Narodowej, Nagrodą I stopnia Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego, Nagrodą Miasta Łodzi oraz innymi odznaczeniami i nagrodami.

Pierwsza faza twórczości historycznej Andrzeja Feliksa Grabskiego zdominowana była przez mediewistykę. Jeśli ograniczyć się tylko do druków zwartych, to poczynając od końca lat 50. ukazywały się kolejno: Polska sztuka wojenna w okresie wczesnofeudalnym (1959), Bolesław Chrobry (1964), Polska w opiniach Europy Zachodniej X–XIII w. (1964), Bolesław Krzywousty (1968), Polska w opiniach Europy Zachodniej XIV–XV w. (1968), Mieszko I (1973). Biografie piastowskich władców Polski miały głównie charakter popularyzatorski, natomiast w pełni nowatorskie były dwie monografie „opiniologiczne”.

Przytoczone wyżej publikacje odzwierciedlały główne kierunki Jego ówczesnych badań. Stale towarzyszyło im zainteresowanie historią historiografii, przy czym Jego uwaga koncentrowała się na okresach i formacjach światopoglądowych znacznie bliższych współczesności: na oświeceniu, romantyzmie, pozytywizmie, a nawet czasach po II wojnie światowej. Publikowane od początku lat 50. studia i artykuły z tego zakresu, uzupełnione lub zmienione, zebrane zostały ostatecznie w tomie zatytułowanym Orientacje polskiej myśli historycznej (1972).

Andrzej Feliks Grabski nie miał wątpliwości co do tego, że granica między myślą historyczną a polityczną bywa cienka, a czasem wręcz nieuchwytna. Przekonanie to wyznaczyło kolejne pole Jego poszukiwań badawczych, jakim były dzieje myśli politycznej. Książki, jakie pisał w ostatnim dwudziestoleciu, wyraźnie potwierdzają ową „historyczno-polityczną” dwutorowość zainteresowań: Historiografia i polityka. Dzieje konkursu historycznego im. Juliana Ursyna Niemcewicza 1867–1922 (1979), W kręgu kultu Naczelnika. Rapperswilskie inicjatywy kościuszkowskie 1894–1897 (1981), Troski i nadzieje. Z dziejów polskiej myśli społecznej i politycznej XIX wieku (1981), Perspektywy przeszłości. Studia i szkice historiograficzne (1983), Dzieje polskiej myśli politycznej w czasach nowożytnych i najnowszych, cz. 1 (1981, redakcja i współautorstwo), Kształty historii (1985), Joachim Lelewel i demokracja niemiecka. Z dziejów międzynarodowych kontaktów polskiej lewicy w dobie Wielkiej Emigracji (1987), Między Wschodem a Zachodem. Studia z dziejów polskiego ruchu i myśli socjalistycznej (1995, redakcja i współautorstwo), Zarys historii historiografii polskiej (2000).

Prawdziwym ewenementem w polskiej historii historiografii połowy lat 80. stała się książka Kształty historii poświęcona niemal w całości historiografii powszechnej XX w. Zgromadzone w niej studia z pogranicza metodologii i historii historiografii były oczywistym potwierdzeniem wyjątkowej kompetencji ich autora, zwłaszcza jeśli chodzi o znajomość historiografii niemieckiej, rosyjskiej i francuskiej. Była to publikacja wyraźnie opowiadająca się po stronie historii pluralistycznej, wolnej od urzędowych schematów i oficjalnych wykładni. Kształty historii były prezentacją Jego własnych preferencji, gdzie na plan pierwszy wysunął dwudziestowieczną historiografię francuską. Jemu, jako jednemu z nielicznych, Fernand Braudel udostępnił dossier Marca Blocha, niewielu też było tak jak On przygotowanych do rozważań na temat teorii syntezy historycznej Henri Berra, czy też koncepcji historii globalnej samego Braudela. Był niewątpliwie jednym z najwybitniejszych znawców dwudziestowiecznej historiografii francuskiej i wybitnym znawcą historiografii powszechnej.

Cieszył się uznaniem w świecie historyków, reprezentując Polskę na licznych kongresach i zjazdach. Był członkiem-założycielem i przez dwie kadencje zastępcą przewodniczącego Międzynarodowej Komisji Historii Historiografii. Wszedł w skład komitetu redakcyjnego prestiżowego periodyku „Storia della Storiografia”, wydawanego przez Międzynarodowy Komitet Nauk Historycznych, a także w skład Rady Naukowej (Wissenschaftlichen Beirat) Internationale Marks-Engels Stiftung w Amsterdamie i redakcji „MEGA Studien”.

Wywodząc się z tego nurtu polskiej historii historiografii, którego animatorem był Marian Henryk Serejski, Andrzej Feliks Grabski stał się autorem licznych monografii oraz około trzystu studiów, artykułów i recenzji poświęconych, najogólniej mówiąc, historii idei. Nie zaniedbał także działalności edytorskiej zainicjowanej przez swego Mistrza i po jego śmierci (1975) objął kierownictwo naukowe znanej serii „Klasycy Historiografii”, wydawanej przez Państwowy Instytut Wydawniczy.

Zmarł 26 czerwca 2000 r. w Łodzi.

 

Powyższy tekst jest skróconą wersją wspomnienia, autorstwa prof. dr. hab. Andrzeja Wierzbickiego, która pierwotnie ukazała się w „Kwartalniku Historycznym”, R. 108, z. 1, 2001, s. 153–159. Jest ona dostępna on-line w Repozytorium Cyfrowym Instytutów Naukowych (RCIN) pod linkiem: http://rcin.org.pl/publication/17014.