Zakład Atlasu Historycznego

Z-ca kierownika: dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady

mgr Dariusz Antkowski
dr hab. Anna Barcz
dr Agata Błoch
mgr Arkadiusz Borek
dr Andrzej Buczyło
dr Wiesława Duży
lic. Maria Guzik-Jureczka
dr inż. Anna Fiedukowicz
mgr Maria Fronczak
mgr Michał Gochna
dr Melchior Jakubowski
dr inż. Clodomir Joaquim de Santana Júnior
Piotr Jaskulski
mgr Artur Karpacz
mgr Tomasz Królik
mgr Danuta Macheta
mgr inż. Grzegorz Myrda
mgr Miłosz Myrda
dr Katarzyna Słomska-Przech
dr Michał Słomski – Sekretarz
mgr Jarosław Suproniuk
inż. Aniela Wrzesińska
dr Adam Zapała

Współpracownicy:
dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski
mgr Piotr Kann
dr hab. Marzena Liedke
mgr Dawid Maciuszek
dr Anna Paulina Orłowska
dr Kazimierz Pacuski
mgr Henryk Rutkowski
dr hab. Marek Słoń
mgr Marcin Sobiech
dr Tomasz Związek

kontakt:
tel. +48 22 8316338
e-mail: atlas@ihpanstary.aionline.dev
oraz adresy e-mail kierownika zakładu i pozostałych pracowników

Zakład Atlasu Historycznego specjalizuje się w badaniach związanych z szeroko rozumianą geografią i kartografią historyczną, która jest istotnym elementem perspektywy przestrzennej w badaniach historycznych. Pracownicy Zakładu zajmują się tym zagadnieniem tak od strony merytorycznej, jak i technologicznej (budowa infrastruktury badawczej). Przez niemal 70 lat głównym zadaniem Zakładu było opracowywanie serii „Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku” (AHP), ale w ostatnich latach w zakres zainteresowań włączano także inne obszary badań. Należą do nich m.in. edytorstwo źródeł historycznych mających odniesienie przestrzenne, opracowywanie ontologii dziedzinowych, harmonizacja i integracja historycznych danych geoprzestrzennych, czy rozwój metod badawczych wspieranych narzędziami informatycznymi. Rolą Zakładu jest łączenie prac o charakterze dokumentacyjnym z badaniami naukowymi, a pozyskiwane w ramach projektów informacje stają się częścią geoportalu historycznego: repozytorium historycznych danych przestrzennych, z którego mogą korzystać wszystkie zainteresowane osoby.

W Zakładzie działa Zespół Modelowania i Analiz Historycznych Danych Badawczych w składzie: mgr inż. Grzegorz Myrda – kierownik; dr inż. Anna Fiedukowicz, Piotr Jaskulski, Szymon Kołakowski, lic. Tomasz Królik, mgr Dawid Maciuszek, mgr Miłosz Myrda, inż. Piotr Plebankiewicz, inż. Aniela Rząsa, dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady, dr Adam Zapała. Celem Zespołu jest rozwijanie i utrzymywanie cyfrowych narzędzi oraz infrastruktury badawczej.

Z Zakładem związana jest także witryna AtlasFontium (https://atlasfontium.pl/): portal internetowy poświęcony publikacjom historycznych źródeł i wyników badań oraz udostępnianiu materiałów dotyczących dawnej Rzeczypospolitej mających odniesienie przestrzenne, a także czasopismo „Studia Geohistorica” (https://apcz.umk.pl/AZMDDP; IH PAN i Polskie Towarzystwo Historyczne, red. naczelny Bogumił Szady). Obecnie Zakład realizuje kilka projektów badawczych.

Obecnie realizowane projekty:

„Kartografia w służbie reform państwa epoki stanisławowskiej – krytyczne opracowanie »Geograficzno-statystycznego opisania parafiów Królestwa Polskiego« oraz map województw koronnych Karola Perthéesa”, kierownik dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady, finansowany przez NPRH, Nr 11H 18 0122 87, lata 2020–2025. Głównym celem projektu jest krytyczne opracowanie oraz publikacja w internecie „Geograficzno-statystycznego opisania parafiów Królestwa Polskiego” oraz map specjalnych województw koronnych Karola Perthéesa. Są to podstawowe i niezwykle cenne źródła dla badań krajobrazu kulturowego oraz historyczno-politycznego ziem polskich w 2. połowie XVIII wieku. Opracowanie takie będzie miało dwa walory. Po pierwsze, w wymiarze badań dokumentacyjno-kartograficznych, przyniesie obraz sieci osadniczej oraz podziałów administracyjnych Korony (w granicach sprzed II rozbioru). Po drugie, w wymiarze badań problemowych, zgromadzony materiał będzie główną podstawą źródłową opracowania monograficznego na temat „Kartografia w służbie reform państwa epoki stanisławowskiej”. Z ZAH w projekcie biorą udział: dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady (kierownik), mgr Arkadiusz Borek, mgr Michał Gochna, lic. Tomasz Królik, mgr inż. Grzegorz Myrda, dr Tomasz Panecki. Strona projektu: https://perthees.ihpanstary.aionline.dev/
„Atlas historyczny Rzeczypospolitej. Ruś Czerwona w drugiej połowie XVI wieku – przygotowanie map szczegółowych w postaci cyfrowej oraz edycja źródeł”, kierownik dr hab. prof. IAE PAN Andrzej Janeczek, finansowany przez NPRH, nr 11H 20 0390 88, lata 2022–2027. Projekt jest naturalnym, wręcz oczekiwanym rozwinięciem dotychczas prowadzonych inicjatyw atlasowych. Seria wydawnicza „Atlas Historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI wieku” została zakończona w 2021 roku, wypełniając cały zakres terytorialny wyznaczony dla niej w latach 60. XX wieku. Inne ziemie Korony, w tym Ruś Czerwona włączona do państwa polskiego w połowie XIV w., nie zostały tym programem objęte. Poszerzenie programu AHP o Ruś Czerwoną, najstarszy aneks Korony, odrębną dzielnicę o własnych losach, wzbogaci obraz ówczesnej Polski jako państwa wieloetnicznego i wielokulturowego, złożonego z różnych komponentów, nie tylko tych należących do starego dziedzictwa piastowskiego. Procesy integracyjne, którym Ruś Czerwona podlegała od połowy XIV wieku, postrzegane są zazwyczaj w kategoriach kulturowych bądź ustrojowych. Tym razem widoczne będą rezultaty przemian osadniczych, kolonizacji, urbanizacji, migracji, rozwoju własności ziemskiej, także budowy struktur kościelnych. Obok celu bezpośredniego, czyli odtworzenia całościowego obrazu dużej dzielnicy Korony tych czasów, projekt przyniesie efektywne narzędzia dla różnych dziedzin, należących nie tylko do nauk historycznych, i da impuls dla badań wschodniej połaci Rzeczypospolitej, z wolna odradzających się po powojennym zamarciu. Z ZAH w projekcie biorą udział: mgr inż. Grzegorz Myrda, dr Tomasz Panecki, mgr Jarosław Suproniuk, dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady.
„Cyfrowa infrastruktura badawcza dla humanistyki i nauk o sztuce DARIAH-PL”, kierownik projektu w IH PAN – dr Adam Zapała. Projekt finansowany ze środków Programu Operacyjnego Inteligentny Rozwój 2014–2020. Celem projektu jest utworzenie krajowej inteligentnej cyfrowej infrastruktury badawczej dla humanistyki i nauk o sztuce – zaawansowanej platformy służącej pozyskiwaniu, przechowywaniu, integracji danych różnych kategorii i jakości, przetwarzaniu oraz udostępnianiu zasobów cyfrowych na potrzeby prowadzenia szeroko zakrojonych badań z dziedziny humanistyki i nauk o sztuce, a także zastosowań w gospodarce. Projekt prowadzony jest w konsorcjum DARIAH.Lab. W projekcie biorą udział pracownicy ZAH: dr Adam Zapała (kierownik), dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady, inż. Piotr Plebankiewicz, Szymon Kołakowski, mgr inż. Grzegorz Myrda, mgr Miłosz Myrda, Piotr Jaskulski, dr inż. Anna Fiedukowicz, lic. Tomasz Królik, Dariusz Antkowski, a także przedstawiciele innych zakładów dokumentacyjnych Instytutu Historii (PSB, SHG, BHP).
„Atlas Historyczny Polski 2.0”, kierownik: dr Tomasz Panecki, MNiSW, SONP/SP/466930/2020, lata 2020–2022. W ramach projektu rozwijany jest system, na który składają się duże zasoby oryginalnych danych historycznych oraz kompleks narzędzi cyfrowych służących ich dalszemu gromadzeniu, przetwarzaniu i upowszechnianiu. AHP 2.0 będzie przeznaczony do aktywnego wykorzystania i wzbogacania przez jego użytkowników. Odbiorcami projektu są osoby zainteresowane przestrzennym wymiarem historii i przeszłością obiektów geograficznych zarówno profesjonaliści, jak amatorzy. Z ZAH w projekcie biorą udział: dr Tomasz Panecki (kierownik), mgr Dawid Maciuszek, mgr inż. Grzegorz Myrda, dr Katarzyna Słomska-Przech, inż. Aniela Rząsa.
„Jezuici Wschodu? Sieć artystyczna zakonu bazylianów w osiemnastowiecznej Rzeczypospolitej”, kierownik: dr Melchior Jakubowski, finansowany przez NCN, Nr 2021/40/C/HS3/00045, lata 2021–2024. Projekt zakłada rekonstrukcję sieci artystycznej unickiego zakonu bazylianów przy użyciu systemu informacji geograficznej (GIS) oraz analizy sieci społecznych (SNA) w celu odkrycia funkcjonujących wewnątrz i wokół zakonu połączeń między ludźmi, ideami, przedmiotami i miejscami. Równocześnie pozwoli to na weryfikację tezy o zastosowaniu jezuickiego modelu funkcjonowania w zakonie łączącym tradycje wschodniego i zachodniego chrześcijaństwa. Z ZAH w projekcie bierze udział: dr Melchior Jakubowski (kierownik) i dr Tomasz Panecki.
„Polscy dyplomaci przy Stolicy Apostolskiej w drugiej połowie XV wieku – kwerenda biblioteczna i archiwalna”, kierownik: dr Adam Zapała, finansowany przez NCN (Miniatura 5). Celem projektu jest przeprowadzenie kwerendy w Archiwum Watykańskim i Bibliotece Watykańskiej. Rezultatem projektu będzie pozyskanie i skatalogowanie skanów źródeł proweniencji papieskiej dotyczących polskich dyplomatów przebywających przy Stolicy Apostolskiej w drugiej połowie XV wieku, oraz stworzenie na ich podstawie bazy danych zawierającej listę polskich posłów do papieża z tego okresu. Planowana kwerenda będzie wstępem do dalszych badań działalności polskich dyplomatów przy Stolicy Apostolskiej w okresie renesansu. Głównymi problemami badawczymi będą: sposób budowania pozycji polskich posłów na papieskim dworze, ich rola w komunikacji między Polakami a Kurią Rzymską oraz wpływ na recepcję kultury renesansowej w Polsce.
„Kościół unicki na Podlasiu i w powiecie brzeskolitewskim w pierwszych latach po rozbiorach (1795–1807) – struktury parafialne i duchowieństwo”, kierownik: dr Andrzej Buczyło, finansowany przez NCN (Miniatura 4), nr 2021/05/X/HS3/00845, 2022 rok. Celem projektu jest wstępna analiza zmian, które nastąpiły w Kościele unickim po 1795 roku na terenie Podlasia i powiatu brzeskolitewskiego (w granicach przedrozbiorowych). Analizie poddane będą dwa aspekty: struktury dekanalne i parafialne oraz duchowieństwo świeckie. Finansowane z grantu badania będą przeprowadzone w archiwum i bibliotekach wileńskich.
„Mapa dla narodu. Cyfrowa edycja »Karty Dawnej Polski« Wojciecha Chrzanowskiego”, kierownik: dr Tomasz Panecki, finansowany przez Ministerstwo Edukacji i Nauki, nr NdS/543210/2021/2022, lata 2022–2024. Projekt zakłada opracowanie cyfrowej edycji “Karty Dawnej Polski” autorstwa generała Wojciecha Chrzanowskiego wydanej w Paryżu w 1859 roku w skali 1:300 000. Projekt ma trzy cele. Po pierwsze, mapa i jej treść (miejscowości, obiekty gospodarcze, drogi, inne toponimu) zostanie udostępniona w formie cyfrowej edycji za pomocą aplikacji internetowej. Edycja dostępna będzie na witrynie AtlasFontium (https://atlasfontium.pl/). Po drugie, w ramach komentarza źródłoznawczego i edytorskiego, mapa zostanie scharakteryzowana jako źródło kartograficzne i historyczne oraz scharakteryzowana zostanie metodyka przygotowania edycji. Pierwsza część poświęcona będzie aspektom źródłoznawczym. Istotne będzie przybliżenie odbiorcom kontekstu społecznego, w którym powstała mapa Chrzanowskiego po to, by pokazać w jakich warunkach pracowali ówcześni kartografowie i jak służyły społeczeństwu podejmowane przez nich inicjatywy. W drugiej części omówiona będzie metodyka przygotowania cyfrowej edycji. Po trzecie, zorganizujemy warsztaty online dla pracowników instytucji kultury (muzea, biblioteki, ośrodki kultury), członków stowarzyszeń zajmujących się popularyzacją wiedzy o dziejach regionu (“małej ojczyzny”) oraz dla pracowników archiwów. Z ZAH w projekcie biorą udział: dr Tomasz Panecki (kierownik), dr hab. Anna Barcz, dr Wiesława Duży, mgr Michał Gochna i inż. Aniela Wrzesińska.

Projekty zakończone:

„Historyczna ontologia przestrzeni miejskiej” (Historical Ontology of Urban Space; HOUSe), kierownik: dr Wiesława Duży, NAWA, PPI/APM/2019/1/00053/U/00001, lata 2019–2022. Strona projektu: https://urbanonto.ihpan.edu.pl. Ontologia i specyfikacje: https://github.com/urbanonto.
„Atlas historyczny Polski XVI wieku – dopełnienie serii”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez NPRH, Nr 1aH 15 0373 83, lata 2016–2021. Wyniki projektu.
„Historical Atlas of Poland in 16th century”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez NPRH, Nr 31H 11 0088 80, lata 2012–2014, budżet: 200 000 zł.
„Atlas historyczny miast polskich: Kalisz”, kierownik: dr hab. Urszula Sowina, finansowany przez NCN, Nr 2015/19/B/HS3/00549, lata 2016–2021, budżet: 177 800 zł.
„Sieć osadnicza Warmii – badania wstępne”, kierownik: dr Wiesława Duży, finansowany przez NCN, Nr 2018/02/X/HS3/03344, lata 2019–2020, budżet: 11 064 zł.
„Cyfrowe edycje map dawnych: perspektywy i ograniczenia na przykładzie »Mapy geograficzno-wojskowej i statystycznej Wielkopolski« (1807–1812)”, finansowany przez NCN, Nr 2015/17/N/HS3/01267, lata 2016–2020, budżet: 112 320 zł. Wyniki projektu.
„Ontologiczne podstawy budowy historycznych systemów informacji geograficznej”, kierownik: dr hab. prof. IH PAN Bogumił Szady, finansowany przez NPRH, Nr 2bH 15 0216 83, lata 2016–2019, budżet: 1 070 160 zł. Wyniki projektu.
„Annual Fairs in Greater Poland from the Late Middle Ages to the Deluge (1385–1655)”, kierownik: dr Anna Paulina Orłowska, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2017–2019, budżet: 768 736 zł.
„Księgi konsystorza kaliskiego z lat 1504–1534”, kierownik: mgr Arkadiusz Borek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2015–2018, budżet: 102 700 zł. Wyniki projektu.
„Elektroniczna edycja sądowych ksiąg kaliskich z lat 1587–1593”, kierownik: mgr Michał Gochna, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04421, lata 2015–2018, budżet: 149 890 zł. Wyniki projektu.
„Cyfrowa edycja kaliskich ksiąg ziemskich i grodzkich z przełomu XV i XVI wieku”, kierownik: dr Tomasz Związek, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04428, lata 2015–2018, budżet: 149 500 zł. Wyniki projektu.
„Sumaryzacja Metryki Koronnej 140”, kierownik: dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski, finansowany przez NCN, Nr 2015/19/B/HS3/01756, lata 2016–2017, budżet: 17 280 zł.
„Atlas historyczny Polski. Mapy szczegółowe XVI w. – Wielkopolska”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez NPRH, Nr 11H 11 004080, lata 2014–2016.
„Sumaryzacja Metryki Koronnej 139”, kierownik: dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski, finansowany przez NCN, Nr 2014/13/N/HS3/04425, lata 2014–2015, budżet: 18 720 zł.
„Sumaryzacja Metryki Koronnej 138”, kierownik: dr hab. prof. IH PAN Krzysztof Chłapowski, finansowany przez NCN, Nr 2011/03/B/HS3/00535, lata 2012–2013, budżet: 18 850 zł.
„Dofinansowanie informatyzacji pracy nad Atlasem Historycznym Polski”, kierownik: dr hab. Marek Słoń, finansowany przez FNP-Exterius, 2010, budżet: 60 000 zł.