Profesor Tadeusz Manteuffel

Twórca koncepcji, założyciel i organizator Instytutu Historii Polskiej Akademii Nauk oraz jego przez 18 lat pierwszy dyrektor, a od 1994 roku także patron, urodził się 5 marca 1902 roku w Rzeżycy na terenie tzw. Inflant Polskich (dziś Łotwa).

W 1918 roku rodzina osiadła w Warszawie, a on rok później rozpoczął tu uniwersyteckie studia historyczne. W 1920 roku wraz z braćmi uczestniczył jako ochotnik w wojnie polsko-bolszewickiej i stracił w niej prawą rękę. Powrócił na uczelnię stając się na seminarium mediewistycznym Marcelego Handelsmana jednym z najwybitniejszych jego uczniów. Doktoryzował się w 1924 roku i w latach 1924–1926 odbył staże naukowe we Francji, Włoszech i Anglii, zaś w latach 1929–1930 na stypendium Funduszu Kultury Narodowej przebywał w Paryżu i Heidelbergu. Przeprowadzoną po powrocie do kraju habilitację zatwierdzono w 1931 roku. W 1933 roku został sekretarzem odbywającego się w Warszawie VII Międzynarodowego Kongresu Nauk Historycznych i za tę pracę otrzymał Złoty Krzyż Zasługi.

W latach II wojny światowej stał się jedną z najważniejszych postaci polskiej inteligencji zaangażowanej w walkę cywilną z niemieckim okupantem. Od wiosny 1940 roku do lata 1944 roku był sekretarzem redakcji czołowego organu Związku Walki Zbrojnej – Armii Krajowej, czyli „Wiadomości Polskich”. Jesienią 1940 roku przystąpił do organizowania sekcji historycznej działającego w podziemiu tajnego Uniwersytetu Warszawskiego. Był jej kierownikiem i sam prowadził w niej zajęcia. W 1944 roku sekcja liczyła 12 wykładowców i 90 studentów. W gronie tym znajdowali się przyszli profesorowie: Krzysztof Dunin-Wąsowicz, Jerzy Michalski, Zbigniew Wójcik, Andrzej Wyczański i Andrzej Zahorski. Odrębną formą konspiracyjnej działalności Tadeusza Manteuffla była jego współpraca z Biurem Informacji i Propagandy Komendy Głównej Armii Krajowej. Z tego też powodu został umieszczony przez skrajną prawicę na liście proskrypcyjnej osób podejrzanych o sympatie lewicowe. W obliczu „kainowych zbrodni” (zamordowani zostali m. in. koledzy z BIP-u Ludwik Widerszal i Jerzy Makowiecki, wydano Niemcom ukrywającego się Marcelego Handelsmana), ratując życie w połowie lipca 1944 roku wyjechał z Warszawy.

Powrócił, na piechotę, już w styczniu 1945 roku, a 1 lutego zgłosił się do pracy przy uruchomianiu uniwersytetu. Proszącemu o radę Aleksandrowi Gieysztorowi odradził przyłączenie się do zbrojnego podziemia uważając, że ważniejsza jest odbudowa uniwersytetów. Profesorem Uniwersytetu Warszawskiego Tadeusz Manteuffel został 1 września 1945 i był nim do 30 września 1968 roku. Kierownikiem Instytutu Historycznego UW był w latach 1945–1955. Pełnił też funkcje dziekana Wydziału Humanistycznego oraz prorektora uczelni. W latach 1950–1953 piastował godność prezesa Polskiego Towarzystwa Historycznego, był członkiem Polskiej Akademii Umiejętności i Towarzystwa Naukowego Warszawskiego.

I Kongres Nauki Polskiej powołał go 2 lipca 1951 roku na członka Komisji Organizacyjnej Polskiej Akademii Nauk. Od 1958 roku był członkiem prezydium PAN. Nominacja na stanowisko dyrektora Instytutu Historii PAN nosi datę 1 stycznia 1953 roku. Należy zwrócić uwagę na fakt, że nominację tę uzyskał bezpartyjny uczony, niezaangażowany w jakąkolwiek działalność polityczną. Dzięki talentom organizacyjnym udało się Tadeuszowi Manteufflowi stworzyć z Instytutu Historii PAN jeden z najważniejszych w Polsce ośrodków badań nad historią Polski oraz historią powszechną. Kilkutygodniowy pobyt w Paryżu w 1960 roku wystarczył mu nie tylko do uzgodnienia sprawy stypendiów przyznawanych polskim historykom przez VI sekcję École Pratique des Hautes Études, lecz także na nawiązanie kontaktów z Jerzym Giedroyciem i Maisons Lafitte, co zapewniło regularne otrzymywanie „Kultury” paryskiej, „Zeszytów Historycznych” oraz publikacji książkowych przez naszą bibliotekę.

Dla powojennej historiografii polskiej duże znaczenie miał wygłoszony przez Tadeusza Manteuffla w 1958 roku w Krakowie na VIII Powszechnym Zjeździe Historyków Polskich referat zawierający ostrą krytykę systemu stalinowskiego, który wyznaczał historii jako nauce rolę służebną wobec polityki. Nie mniej cenna była jego postawa w marcu 1968 roku, kiedy to potępiał kampanię antysemicką.